Ontstaan

Hoe zijn de Galápagos Eilanden ontstaan?

Hotspot

De Galápagos Eilanden liggen zo’n 1000 kilometer uit de westkust van Zuid-Amerika, aan weerszijden van de evenaar. Zij hebben hun ontstaan te danken aan de geologische hot spot die zich onder de aardkorst ter hoogte van de westelijke eilanden bevindt. Deze werd ruim tien miljoen jaar geleden actief en spuwt sindsdien met grote regelmaat magma uit, tot in de huidige tijd. Aanvankelijk bouwden die erupties een onderzees plateau op, maar na verloop van tijd staken de eerste eilanden hun kop boven water uit en was de Galápagos archipel geboren. De Galápagos Eilanden zijn dan ook volledig uit lava opgebouwd (zodra magma aan het aardoppervlak komt – of dat nu onder of boven water is – wordt het lava genoemd).

Uitbarsting van de vulkaan La Cumbre op het eiland Fernandina in 2009.

De hot spot waar de Galápagos Eilanden aan ontsproten zijn, bevindt zich onder de Nascaplaat, één van de ruim twintig platen waaruit de aardkorst is opgebouwd. Die platen zijn niet stationair, maar schuiven met een snelheid van 4 tot 6 centimeter per jaar in een bepaalde richting. Zo verplaatst de Nascaplaat zich in oostelijke richting om daar onder de Zuidamerikaanse plaat te duiken, onder de westkust van Zuid-Amerika. Aan dit proces heeft ook de Andes zijn bestaan te danken. Niet ver naar het noorden bevindt zich de Cocosplaat die zich naar het noorden verplaatst en daar onder Centraal-Amerika duikt.

In de loop van ruim tien miljoen jaar zijn meer dan honderd grote en kleine, en soms zelfs piepkleine, eilanden ontstaan. Allemaal worden deze door de Nascaplaat in oostelijke richting meegenomen. Op één eiland na, Cocos Eiland, dat door de Cocosplaat werd meegevoerd en nu al ruim halverwege richting Midden-Amerika ligt.

In het begin van hun leven zijn al deze eilanden grillig van vorm en steken zij met scherpe lavapieken boven het zeeoppervlak uit. Maar in de loop van miljoenen jaren verweren de eilanden zozeer door de invloed van water en wind dat de meest oostelijke, en dus oudste eilanden, hun grillige vorm verliezen en langzaam maar zeker weer onder water verdwijnen en als verzonken eilanden hun reis in oostelijke richting voortzetten. Onderzoek ten oosten van de huidige archipel heeft het bestaan van die oude, versleten onderzeese eilanden tot op een diepte van 2500 meter ook daadwerkelijk aangetoond.

Meer dan honderd eilanden

De huidige archipel bestaat uit meer dan honderd eilanden. Van het grootste, Isabela met een oppervlakte van ruim 4.500 km², tot rotspunten nauwelijks zo groot als een voetbalveld. De meeste eilanden zijn “uitgeblust”, maar de vulkanen in het westen van de archipel, en met name op beide meest westelijk gelegen eilanden, Fernandina en Isabela, zijn nog steeds actief. Zo is de vulkaan op Fernandina, La Cumbre, nog zeer recent tot uitbarsting gekomen (2009). Hetzelfde geldt voor de twee meest zuidelijke vulkanen op Isabela, Volcán Chico en Cerro Azul, die in 2005 respectievelijk 2008 nog actief waren.  

Beide eilanden zijn dan ook nog erg jong, men schat de ouderdom van Fernandina op 35.000 tot 70.000 jaar en die van Isabela tussen de 500.000 en 800.000 jaar. De andere, meer oostelijk gelegen eilanden zijn een stuk ouder. De meest oostelijk gelegen eilanden, San Cristóbal en Española, zijn het oudst, men schat hun ouderdom op 2,5 tot 4 miljoen jaar, en hun vulkanen zijn al lang geleden tot rust gekomen.            

Eén of meerdere hotspots?

De Galápagos Eilanden zijn dus vulkanisch van oorsprong en het centrum van hun vulkanische activiteit, de zogenaamde hot spot, bevindt zich in de aardkorst onder het meest westelijke eiland Fernandina. Maar is het wel zo simpel? Bekijk je de kaart van de Galápagos en geef je daarop aan, welke vulkanen voor het laatste tot uitbarsting zijn gekomen en wanneer, dan ontstaat een verrassend beeld. De erupties die in de laatste honderd jaar plaatsvonden, deden zich niet alleen voor op Fernandina, maar in een gebied van zo’n 150 bij 200 kilometer. Met Pinta als meest noordelijke en de vulkaan Cerro Azul in het zuiden van Isabela als meest zuidelijke punt. Terwijl de eilanden van de archipel zich in oostelijke richting verplaatsen, strekt het gebied waarin vulkanisme optreedt zich dus uit over een bijna 200 kilometer breed front.

Een wetenschappelijke publicatie in het tijdschrift Nature Geoscience van begin 2014 en een kort bericht daarover in Galapagos Matters van Spring / Summer 2014 bevestigen dat beeld. Zo wordt onder meer gesteld dat de hot spot zich niet onder Fernandina bevindt, maar ongeveer 150 kilometer ten zuidoosten daarvan gelegen is. Ook zou de vulkanische activiteit die de Galápagos heeft doen ontstaan, veel complexer zijn dan men in het verleden op basis van modellen veronderstelde. Bovendien zou ook de nabijheid van zogenaamde mid-ocean ridges, zoals tussen de Nasca- en Cocospolaat, van invloed zijn op de uitstoot van magma en er voor gezorgd hebben dat een relatief groot aantal, verspreid liggende vulkanen hebben meegewerkt aan het ontstaan van de Galápagos Archipel.